La
landnomoj en Esperanto kaj la diskuto ĉirkaŭ la naturo de “sufikso” -i
La
landnomoj en Esperanto Por la landnomoj de la dua kategorio la responda adjektivo povas alpreni plurajn formojn: aŭ derivitan rekte de la gentonomo (rusa), aŭ de la landnomoj (rusuja, rusia, ruslanda). Same koncerne la loĝantonomojn: ruso, unuflanke, kaj rusujano, rusiano, ruslandano, aliflanke. Evidente inter la formoj derivitaj de la gentonomo kaj tiuj derivitaj de la landnomoj ekzistas senconuancoj, aluditaj i.a. de la Fundamento (FE §37: Germanoj kaj francoj, kiuj loĝas en Rusujo, estas Rusujanoj, kvankam ili ne estas rusoj), sed la interpreto de tiuj nuancoj povas dependi de la koncerna lando aŭ de la parolanto, do entute de tikla ideologia kunteksto. Tial la Akademio, ekde sia decido de 1985, preferas rekomendi, ke oni ignoru tiajn nuancojn.
Ni krome menciu, ke al la unua kategorio oni alkalkulas ankaŭ la plurvortajn sintagmojn kiel Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Demokratia Respubliko Kongo, aŭ la kunmetaĵon Nov-Zelando. Tamen pri sintagmoj, kies kerno konsistas el almenaŭ unu duakategoria nomo, kiel Sauda Arabujo, Bosnujo kaj Hercegovino, aŭ iu fikcia Umujo kaj Zozujo (afable sugestita de kol. Wennergren), eblas dubi, al kiu kategorio oni ilin alkalkulu. Efektive, ĉu troviĝas gentonomo por nomi iliajn loĝantojn? Ja la termino saud-arabo ŝajnas ebla por la unua, sed ĉu akceptebla de la koncernatoj? Kaj se bosno taŭgas por la dua, kiel sugestas la uzado, oni sin demandas, kial la lando ne nomiĝas nur Bosnujo. La afero de Umujo kaj Zozujo cetere memorigas pri la iamaj Ĉeĥoslovakujo kaj Jugoslavujo, loĝataj respektive de ĉeĥoslovakoj kaj jugoslavoj, kiuj tamen ne konsideris sin apartenantaj al unu respektiva gento.
Alia problemo de la dua kategorio ligiĝas al la diversaj ekvivalentaj formoj. Ekz-e, kvankam Rusujo, Rusio kaj Ruslando estas ĉiuj tri en vasta uzo, oni malpli facile trovos spurojn de Itallando. Tion oni prave klarigas per nacilingva influo, sed kiam tiu influo praktike malpermesas uzi unu el la potencialaj formoj, kiel estas por la nur teorie ekzistanta Tajio/Tajujo, oni rajtas demandi sin, ĉu oni klasis la nomon en la ĝustan kategorion, ĉu vere la koncerna gentonomo estas sufiĉe atestita.
Cetere, ĉu la terminoj prefikso, sufikso, afikso havas internacie agnoskitan difinon inter la lingvistoj? Ĉu la termino morfemo, kiun oni povas uzi por difini afikso, estas absolute preciza? Ĉu la disdivido de vorto en morfemojn estas farebla nur unumaniere? Ĉu la nuanco inter afikso, radiko kaj finaĵo estas por ĉiuj la sama? Ŝajnas, ke al tiuj demandoj ne eblas respondi jese. Ni ne provos solvi la aferon ĉi tie, sed petas la leganton memori pri tiu terminologia nebuleco kaj pri la kunteksta graveco.
Iuj iris pli malproksimen en akcepto de la nova sufikso. Sufiĉas konsulti la plej aŭtoritatan vortaron de Esperanto, nome PIV-on: jam en 1970 ĝi prezentas la nomon Italio sub la kapvorto Ital/o kiel ~io, ~ujo, do kiel evidentan, samstrukturan sinonimon de la Fundamenta derivaĵo. En la sama verko la sufikso -i aperas kapvorte kun jena difino:
Internacia sufikso uzata: 1 por formi landnomojn a) el la nomo de ĉefurbo aŭ rivero; b) el la nomo de loĝanta popolo; 2 por formi sciencajn nomojn a) montrantajn sciencon el la nomo de la sciencisto, b) montrantajn teknikon el la nomo de la karakteriza instrumento.Ni notu, ke nur la signifo 1b (ekz-e en Italio) sinonimas kun tiu de -uj, kiam uzata por formi landnomon, kaj efektive la plej prudentaj nuntempaj pledantoj por oficialigo de -i limiĝas al tiu ununura signifo, agnoskante, ke la uzoj de -i kun la signifoj 1a (ekz-e en Tunizio) aŭ 2 (ekz-e en biologio kaj mikroskopio) rezultas ne el propre Esperanta deriva procedo, sed el prunto de nacilingvaj radikoj, prezentantaj iun hereditan sufikson -i pro etimologiaj kialoj, dum aliaj similsencaj vortoj povas prezenti ne-Esperantan sufikson: ekz-e land en Irlando (ne Ir/i/o) aŭ istik en lingvistiko (ne lingv/ist/i/o).
La anoj de skolo A kutime ne limiĝas al akcepto de la sufikseco de -i. Ili ŝajne opinias, ke ĉiu greklatina vortfara elemento (vortfarilo) havas sian lokon en Esperanto. La postulatoj de tiu skolo klarigas, kial en PIV2002 aperas formoj kiel hemo/glob/in/o aŭ bi/jekci/o, kaj kial, pro ili, devas ekzisti la uzataj de neniu kapvortoj hemo/o, signifanta ruĝan sangoĉelon, kaj jekci/o, signifanta bildigon. Ekstremistoj de tiu skolo konsideras kiel afiksojn eĉ in-, ob-, kon- (ekz-e en kon/klud/o), epi- (ekz-e en epi/ derm/o), -enc (ekz-e en konfer/enc/o) ktp.
La anoj de skolo B agnoskas, ke preskaŭ ĉiuj formoj akceptataj de A-skolanoj estas fremddevenaj, kaj ke ilia ŝajna kunmetiteco devenas de etimologio. Ili tamen konstatas, ke, en sia landnoma uzo, sufikso -i kondutas produktive ene de Esperanto, kiel pruvas vortoj Ĉin/i/o aŭ Brit/i/o, havantaj neniun bazon ekster Esperanto.
La anoj de skolo C, al kiu ni apartenas, rekonas la pravecon de la argumentoj de B-skolanoj, sed plu rifuzas konsideri -i kiel sufikson, ĉar ili baziĝas sur la historio de la lingvo kaj sur specifeco de Esperantaj morfemoj akcepti memstaran uzon, se nur ili havas leksikan signifon.
Mi aranĝis plenan dismembrigon de la ideoj en memstarajn vortojn, tiel ke […] la diversaj formoj gramatikaj, la reciprokaj rilatoj inter la vortoj ktp. estas esprimataj per la kunigo de senŝanĝaj vortoj. Sed ĉar simila konstruo de lingvo estas tute fremda por la Eŭropaj popoloj […] mi tute alkonformigis tiun ĉi dismembriĝon de la lingvo al la spirito de la lingvoj Eŭropaj tiel, ke […] la dismembriĝo de la lingvo neniom embarasas la lernanton; li eĉ ne suspektas, ke tio, kion li nomas finiĝo aŭ prefikso aŭ sufikso, estas tute memstara vorto, kiu ĉiam konservas egalan signifon, tute egale, ĉu ĝi estos uzata en la fino aŭ en la komenco de alia vorto aŭ memstare, ke ĉiu vorto kun egala rajto povas esti uzata kiel vorto radika aŭ kiel gramatika parteto.Notinte, ke la Zamenhofa termino vorto plene respondas al nia hodiaŭa morfemo, oni klare komprenas el la citaĵo, ke uzante terminojn finaĵo, prefikso, sufikso aŭ radiko rilate al Esperanto, oni fakte ŝminkas la realon de izola lingvo per eŭropaj nocioj. Ni tamen ne estu tro naivaj kaj rekonu, ke tiu prezento de Esperanto kiel kodlingvo, kvankam ĝi parte respondas al la realo, tamen certagrade estis propaganda truko. Sed la truko bone funkciis, enradikiĝis en la menso de la parolantoj, kaj sekve de tio disvastiĝis memstara (t.e. radika) uzado de la morfemoj, kiujn en tradiciaj gramatikoj oni nomas afiksoj aŭ afiksoidoj, kiel pruvas ano, eta, ulo, ino, gea, inda ktp. Tio ne implicas, ke la signifoj de la afikse uzataj afiksoj tute identas kun tiuj de la radike uzataj: ja Italujo ne estas ujo, same kiel ronĝulo ne estas ulo, aŭ — tute simile — la Fundamenta norda cervo ne estas cervo!
Sed, revenante al skolo A, eblas veti, ke ĝiaj fremdaj vortfariloj (ekz-e hemo, hemat, foto, olog, in, it…) neniam sendependiĝos en praktiko, aŭ se ili tion farus, severe endanĝerigus la sistemon de Esperanta vortfarado kaj ĥaosigus ties fakvortprovizojn. Eĉ se oni akceptas la ideon, ke, ĉar sendependiĝo de la afiksoj okazis laŭŝtupe, diakrone, tiel povus okazi ankaŭ kun nove enkondukitaj afiksoj, restas, ke tio neniam okazos kun -i, ĉar neniam oni povos diri “la ianoj de tiu io” anstataŭ “la loĝantoj de tiu lando”!
Ni do rifuzas, ke la Akademio nomu en nova teksto destinita al la ĝenerala Esperanto-publiko la vortfarilon -i per la ŝajne sendanĝera termino sufikso. Se oni tion farus, oni subkomprenigus, ke -i estas morfemo, kiu, kvankam ĝi enhavas leksikan signifon, tamen ne akceptas radikan uzon. Oni tiel malfermus la pordon al aliaj tiaj neregulaj “morfemoj”: baldaŭ enirus la lingvon la tuta internacia afiksaro kaj, pli grave, ankaŭ la lavango da novaj afiksoj, kiujn iu iam ial elpensis: ekz-e la sufikso -j, elpensita de R. Eichholz… por la sendependaj ŝtatoj (ekz-e Italjo), aŭ la sufikso -jer, destinita anstataŭi -uj en ties arba signifo (bananjero).
(1) nomi afiksoj nur la oficialajn, esperante ke la filtrilo de Akademia oficialigo kapablas ŝirmi la lingvon kontraŭ la unutagaj elpensaĵoj, kaj
(2) konservi apartaj por la celoj de scienca terminologio la bazan Esperantan vortfaran sistemon, unuflanke, kaj la “internacian” sistemon, aliflanke.Por konservi la apartecon sufiĉus precizigi, ke la dua sistemo produktas ne vortojn, sed kompleksajn, analizeblajn radikojn, laŭ la modelo de hereditaj sciencaj terminoj (bio|log|i), aŭ laŭ tute interna modelo, produktanta pure Esperantajn radikojn, kiel brit|i, ĉin|i, pe|ĉj, aŭ en alia kampo mega|om (anstataŭ la hereditan megom), foto|ĉel (el la internacia elemento foto, lumo, kaj la esperanta radiko ĉel) ktp.
Ni esperas, ke per tiu artikolo ni kontribuis al pli vasta kompreno de la delikata landnoma sistemo, pri kiu cetere la Akademio plu laboras por eldoni liston de rekomendataj formoj. Aldone ni provis konsciigi la leganton pri la neceso distingi la diversajn vortfarajn tavolojn de la lingvo por teni ties prastrukturon firma.
2. Ekzemple, la uzo de “francoj” en la Fundamenta ekzemplo dubindigas, ĉu per ĝi Zamenhof volis aludi al la ruslanda plurnacieco: ja francoj povas laŭokaze loĝi en Rusujo, sed ne konsistigas tie nacian malplimulton, kompareblan kun tiuj de judoj, ĉuvaŝoj, tataroj k.a.
3. N. Gudskov: Epitomo de Esperantologio. http://fr.lernu.net/biblioteko/pri_esperanto/epitomo/epitomo.pdf
4. J. Werner: Terminologia kurso. http://eventoj.freeweb.hu/steb/ĝenerala_naturscienco/terminologio/terminkurs.htm
5. Ni citas el la Fundamenta Krestomatio, kun tre ampleksaj tranĉoj.
6. Estas konate, ke la sufiksoj nj kaj ĉj estas ĉiel esceptaj: ili komenciĝas per konsonanto kaj kripligas la antaŭirantan radikon. Kvankam estis provoj enkonduki radikan uzon de ili (njo-knabo, ĉjoĉjo-nomo), ni pli volonte konsiderus, ke ne temas pri plenrajtaj morfemoj. Ne estas problemo por ni diri, ke petr kaj peĉj estas malsamaj radikoj. Ni krome aldonu, ke la pure gramatikaj morfemoj tre malvolonte povas sendependiĝi, kvankam estas konataj provoj uzi memstare la morfemon o (kun la signifo objekto) kaj la verbajn finaĵojn (kun la signifo de esti).
7. Tiun ekzemplon ni donas speciale por refuti la strangan aserton de A. Albault en sia cirkulero pri “La vera naturo de la sufikso -i” (Aktoj III, p. 47), kvazaŭ la landnoma -uj ne estus sufiksoido, sed pseŭdosufikso, ĉar lando ne estas ujo. Cetere tio kontraŭas la instruon de PAG.
8. Ĉi tie temas pri la scienca vortfarilo foto signifanta lumon, ne pri la normala vorto fot/o.
9. Tial la artikolo reeĥas elementojn el la diskuto okazinta ĉi-okaze en la Sekcio pri Ĝenerala Vortaro. La aŭtoro dankas al la sekcianoj nerekte partoprenintaj en ĉi tiu artikolo.
La Ondo de Esperanto. 2008. №3 (161)