Esperanto Viva! Din tredje leksjon - Via tria leciono

Vi har nådd leksjon tre, og vi har ikke sagt noenting om forhistorien til esperanto ennå.

lingvo: no-bokmal

Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŭ ŭ

Da han ble eldre, gikk han på skole i Warszawa, og kalte seg selv Ludovik, for å skjule sin jødiskhet, da han ikke ville bli diskriminert. Han studerte språk såvel som naturfag, og begynte med arbeidet på sitt Lingwe Uniwersale. Han samlet sammen en liten gruppe venner fra skolen, som begynte å prate sammen på det nye språket.

Da han dro til høyskolen, mente faren hans at han brukte for mye tid på språkprosjektet sitt, og brente alle papirene hans. Det er ikke mye igjen av det som nå er kjent som pra-esperanto. Men Ludovik startet på nytt, og gjorde sikkert en mye bedre jobb andre gangen.

Han utga den første boka om dette nye språket i 1887, under pseudonymet Dr Esperanto (Esper-ant-o - en som håper), og dette ble ganske snart navnet på selve språket.

Dr L. L. Zamenhof

Det finnes en veldig fascinerende og lettlest bok om Zamenhofs liv, som heter 'Zamenhof - Creator of Esperanto', skrevet av Marjorie Boulton, utgitt pŒ nytt av Esperanto-Asocio de Britio. Historien finnes ogsŒ gjenfortalt som tegneserie, pŒ esperanto, kalt Zamenhof bildrakonte. Du kan kanskje fåŒ tak i dem fra Norvega Esperantista Ligo eller fra Universala Esperanto-Asocio.

Du ankommer per trajno [med tog] på stacidomo [bokstavelig oversatt: stasjonshuset], eller kanskje per aŭtobuso [buss] på aŭtobusstacidomo, eller kanskje per flugmas ^ino [flug = fly] på flughaveno [haveno = havn]. Er du heldig, blir du møtt av en velkomstkomit som bærer en stor verda stelo. Samtalen blir kanskje slik:

Saluton! - Saluton, sinjor(in)o! - Kie estas la Granda Hotelo? - La Granda Hotelo. Prenu [Ta] aŭtobuson numero [nummer] tridek [tredve] kaj [og] petu Esperanto-s traton [gate, vei]. - Dankon.

Sinjoro er hr eller Mr (pŒ engelsk). Som tittel / tiltaleform blir det normalt forkortet til s-ro. På samme måten er sinjorino fru eller frøken. Forkortelsen for fru er s-rino. Granda betyr simpelthen stor.

Prenu har -u ending, i stedenfor -as ending. Dette er kommandoformen. Når du gir en kommando, bruker du -u ending. Du har allerede møtt petas [be om], som i Mi petas. Nå har du altså møtt petu.

Hvis du er ung, ville du kanskje spurt etter amasloĝejo [bokstavelig oversatt: masse-bosted]. Dette er billig innlosjering, ofte på et ungdomsherberge. Det er er en bra måte å treffe andre unge mennesker p&arin g;.

Du møter andre esperantister på loĝejo [innlosjering]. La oss følge samtalen mellom Janko, fra Sverige, og Ruixiang fra Kina:

Pardonu [Unnskyld meg], sinjoro. Ĉu vi parolas [snakker] Esperanton? - Jes, kompreneble [selvfølgelig, bokstavelig oversatt: forståelig]. Mi havas [ har] verdan stelon. - Kie estas la kongresejo? - Ĉu vi havas mapon [kart]? - Jes. - Promenu [gå] laŭ [langs] Esperanto-strato, kaj ĝi [den] estas tie [there]. - Dankon. - Ĉu vi iras [går] nun [nå]? - Jes. - Do mi venos [vil komme] kun vi.

På esperanto har man et system med mange småord, som er svært nyttige, og som er bygget opp etter et bestemt mønster. Disse blir kalt tabellord. Du vet allerede at ki- ordene er spørreord (ord som på norsk starter med hv-). På samme måte er ord som begynner på ti- såkalte påpekende ord. Kie er hvor, og tie er dermed der.

Du når kongresejo, som du kjenner igjen ved at du ser et stort skilt hvor det står skrevet Universala Kongreso de Esperanto, og et grønt flagg med en verda stelo i et hjørne. Du går inn, og spør:

Pardonu, kie estas la akceptejo [resepsjon]?

Vi iras al [til] la akceptejo kaj ricevas [mottar] viajn dokumentojn. Vi iras al la kafejo [kaf + ej + o] por aĉeti kafon kun via amik(in)o [venn]. Vi legas [leser] viajn dokumentojn. Inter [iblant / imellom] viaj dokumentoj estas la Kongresa Libro [bok]. La Kongresa Libro enhavas [en + hav + as] la programon por la semajno [uke]. Ankaŭ en la Ko ngresa Libro estas listo de kongresanoj [kongressdeltakere]. Via amik(in)o demandas [spør] vin:

	Kio [hva] estas via kongres-numero? - Mia kongres-numero estas 1000 (mil)
Janko kaj Ruixiang en la kongresejo.

Via amik(in)o serĉas [leter] en la Kongresa Libro, kaj trovas [finner] kongres-numeron mil. Vi demandas al li / ŝi kio estas lia / ŝia kongres-numero, kaj vi trovas ĝin en via Kongresa Libro. Vi ambaŭ inter-parolas k aj trinkas kafon.

Hvordan går det? Husk, du kan alltid spørre læreren din, hvis det er noe du ikke forstår. Jeg har prøvd å forklare alle nye ord, når vi kommer til de. Hvis det er noe i en grammatisk endelse som du ikke forst&ar ing;r, vær så snill og spør. Men i mellomtiden, bare øv på å lese høyt, og lær utenat utdrag fra samtalen. Det viktigste er at du etterhvert begynner å se mønstere, som små barn gj&osla sh;r - de vet ikke noe om verb, substantiver eller adjektiver, men de lærer å snakke!

Jeg vet ikke om du er klar over det, men du har allerede møtt framtidsformen (futurum): Jeg kommer er Mi venas. Jeg skal komme er Mi venos. Du kan gjøre dette med ethvert verb: "Mi iros al la kongresejo kaj trinkos tie kafon. Eble [kanskje] mi interparolos kun amiko", osv.

Du har allerede møtt kommandoformen (imperativ), som ender på -u: "Venu al la kongresejo kaj trinku kafon kun mi. Parolu pri [om / rundt] via lando [land]", osv.

Nå skal vi introdusere fortidsformen. På norsk kan dette ofte by på problemer - du må fortelle barn at de ikke skal si "Jeg klippte", men "Jeg klippet". På esperanto er dette enkelt: det er bare å legge til endelsen -is. Dermed blir det "Mi iris al la kongresejo kaj trinkis tie kafon, kaj interparolis kun amiko el la sama [samme] hotelo."

---

Du merker kanskje at på dette nivået må du ofte slå tilbake for å huske ord.

En god teknikk er å skaffe seg en liten notisblokk eller bok, hvor du kan skrive esperanto-ord til venstre, og norske ord til høyre. Bare det å skrive dem ned, hjelper deg å huske dem. Så, når du er på aŭtobuso, eller venter på trajno, eller bare sitter på venterommet til dentisto, er det bare å ta ut blokka eller boka, og øve litt. Jeg var svært nøye på dett e, og det hjalp veldig.

La oss nå snakke litt om å utvide ordforrådet ditt. Legg merke til at du kan lage forskjellige ord, bare ved å forandre på endelsen. For eksempel kan vi titte på det norske ordet sjø. Det tilhøren de adjektivet er marin. På esperanto er dette enklere, stammen er mar, og føyer du til substantivendelsen få du maro [sjø], mens føyer du til adjektivendelsen får du mara [marin]. Vi har møtt adjektivene sama [samme], verda [grønn], granda [stor], bona [god]. Vi kan gjøre disse om til substantiver: samo [La samon al vi! - det samme til deg], verdo [La verdo de la herbo - gressets grønne farge], grando [størrelse], og bono [godhet, fordel]. Du sier: La sama verdo kiel [som / hvordan] la herbo. Vi kan til og med forandre bona vino til vina bono [vinlig godhet]! Husker du sanon [cheers / helse]? Vel, den komm er fra sana [frisk / sunn].

Prøv nå disse oppgavene, og send dem inn til læreren din: